Ο Ελληνισμός στην ΠΓΔΜ

[Tsontos]

Originally Posted by akritas

Μπορεί!! Αλλά δεν θέλουν ούτε φασαρίες αλλά και ούτε μπλεξίματα. Έτσι έμαθαν να ζουν.Ξέρεις πως τους φωνάζουν τους Σκοπιανούς στα Βλάχικα ?

VARGERI!!!! που σημαίνει Βούλγαρος

[Istor]

correction: Virgari! To akouw opote 8elw! Zw anamesa se Vlaxous!

[sakis]

Ευχαριστώ Ptolemy για τα άρθρα

Αν φοβούνται τόσο οι από μέσα, καλό είναι να οργανωθούν οι από έξω και σιγά σιγά θα ακολουθήσουν και οι της ΠΓΔΜ. Το καλύτερο μέσο στην εποχή μας για να κάνεις κάτι ευρέως γνωστό είναι το διαδίκτυο και τι πιο απλό από μια ιστοσελίδα που θα είναι αφιερωμένη στους Έλληνες της ΠΓΔΜ για την καταπάτηση των δικαιωμάτων και της ελευθερίας τους να εκφραστούν... δηλ. οι του ουράνιου τόξου πιο έξυπνοι είναι;

[Flipper]

Originally Posted by Mygdonia

eidame th uposthriksh dwsame tous voreio epirotes kai kypraious.

uparxei ellhnismos sto fyrom..o plhthysmos tha einai arketa mikro alla eimai sygouros oti uparxei....

poloi ellhno-antartes gyrisan sthn patrida tous kai poloi aloi den prwspathisan katholou

Ti na prospathisoun...Tetoia plysh eggefalou pou efagan apo tous dikous mas...Loipamai pou to lew alla polloi apo autous einai xeiroteroi kai apo tous skopianous.

[Kuniska]

Osoi einai exw apo to xoro polla tragoudia xeroun. Milhsa kapote me mia Kwnstantinopolitissa Ellhnida ( ekeinoi apokaloun tous eautous tous Rwmious!) me eide pou forousa to stauro mou sthn Tourkia kai mou eipe. A kai egw ton foraw... otan paw Ellada. Kai ton koitouse me latreia kai deos! An fobasai na baleis to stauro kai meneis Kwnstantinoupolh tote xaireta mas ton platano ti tha pernane oi Ellhnes sta Skopia. Egw ena prama xerw. "Ginesai adunamos otan paradexesai oti exeis xasei th dunamh sou."

[karankathe]

Originally Posted by Flipper

Ti na prospathisoun...Tetoia plysh eggefalou pou efagan apo tous dikous mas...Loipamai pou to lew alla polloi apo autous einai xeiroteroi kai apo tous skopianous.

dystixws exeis dikio ,
pistepste me oi ellines tis FYROM einai miselines

[akritas]

Ο Ελληνισμός της Πελαγονίας

Τα τελευταία χρόνια άρχισε να γίνεται γνωστό στην ελληνική κοινή γνώμη, έστω και σε περιορισμένη κλίμακα, ότι στο νότιο τμήμα της Πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας (FYROM) υπάρχει ελληνική μειονότητα. Η μειονότητα αυτή στα μέσα του 19ου αιώνα ήταν πλειονότητα σε μιά εδαφική λωρίδα βόρεια των ελληνικών συνόρων, στην περιοχή που περιλαμβάνει την Αχρίδα, το Μοναστήρι, την Γευγελή και την Στρώμνιτσα, με όρια προς Βορράν το Κρούσοβο και τον Πρίλαπο (τουρκ. Περλεπέ, σλαβ. Πρίλεπ). Εκεί ακριβώς βρίσκονται και τα όρια της ιστορικής και γεωγραφικής Μακεδονίας1, διότι γεωγραφική Μακεδονία, ως όρος ανεξάρτητος και διάφορος από την ιστορική, δεν υφίσταται. Την διαφοροποίηση των όρων "γεωγραφική" και "ιστορική" Μακεδονία επέβαλαν οι Βούλγαροι εθνικιστές μετά το βουλγαρικό εκκλησιαστικό σχίσμα του 1870, θεωρώντας ως γεωγραφική Μακεδονία το σύνολο των εδαφών που μέχρι το 1912 ανήκαν στα βιλαέτια Μοναστηρίου και Θεσσαλονίκης καθώς και στο νότιο τμήμα του βιλαετίου Κοσόβου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κατά τρόπο ώστε η δική τους Μακεδονία να συμπεριλαμβάνει όσο το δυνατό μεγαλύτερες εκτάσεις στο εσωτερικό της Βαλκανικής Χερσονήσου, οι οποίες κατοικούντο από Σλάβους, για να αποδείξουν έτσι την υπεροχή του σλαβικού (κατ' αυτούς βουλγαρικού) πληθυσμού, έναντι του ελληνικού στο σύνολο του μακεδονικού χώρου. Έτσι οι Βούλγαροι έβαλαν την Μακεδονία στην κλίνη του Προκρούστη, προεκτείνοντας τα όριά της βόρεια των Σκοπίων για να εξυπηρετήσουν τις επιδιώξεις τους και προετοίμασαν το έδαφος για την επινόηση από τον Τίτο του "μακεδονικού" έθνους το 1944.

Η περιοχή του Μοναστηρίου είναι γνωστή, από την ρωμαϊκή περίοδο μέχρι και σήμερα, με το όνομα Πελαγονία. Κατά την αρχαία (κλασική) εποχή περιλάμβανε τις επαρχίες Πελαγονίας (σημ. περιοχή Πριλάπου - Μοριχόβου), Λυγκηστίδας (σημ. περιοχή Μοναστηρίου - Φλώρινας) και Δερριόπου ή Δευριοπίας (σημ. περιοχή Κρουσόβου) του μακεδονικού βασιλείου2. Από την περιοχή αυτή της Βόρειας Μακεδονίας, που σήμερα αποτελεί τμήμα της ΠΓΔΜ, κατάγονταν οι στρατηγοί του Μ. Αλεξάνδρου Λεοννάτος, Πείθων (σατράπης της Μηδίας) και Εύδαμος (διοικητής της Ινδίας)3, ενώ σημαντικότερη πόλη ήταν η Ηράκλεια της Λυγκηστίδας, τα ερείπια της οποίας σώζονται νότια του Μοναστηρίου.


Οι βλαχόφωνοι της Πελαγονίας

Κατά τα μέσα του 19ου αιώνα οι χριστιανοί της Πελαγονίας διακρίνονταν σε δύο γλωσσικές ομάδες: τους σλαβόφωνους, οι οποίοι ήταν κυρίως γεωργοκτηνοτρόφοι και τους βλαχόφωνους που προέρχονταν από την περιοχή της Μοσχόπολης της Βορείου Ηπείρου, απ' όπου είχαν μεταναστεύσει μαζικά κατά τον 18ο αιώνα, εξαιτίας των αλβανικών καταπιέσεων4. Η παιδεία, η εκκλησία και η κουλτούρα στην βόρεια αυτή μακεδονική ζώνη ήταν σε ελληνικά χέρια και η εθνική συνείδηση, όταν υπήρχε, ήταν ελληνική. Στο σύνολό τους οι χριστιανοί κάτοικοι είχαν το βλέμμα στραμμένο προς τον ελληνισμό και το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Ειδικότερα, οι βλαχόφωνοι είχαν παρουσιάσει σημαντική οικονομική και πνευματική ανάπτυξη, ασκώντας τις τέχνες, τις επιστήμες και το εμπόριο και διατηρώντας σημαντικούς εμπορικούς οίκους στην Κεντρική Ευρώπη αλλά και στα άλλα κέντρα δράσης του ελληνισμού στην Μεσόγειο (Κωνσταντινούπολη, Αλεξάνδρεια κ.α.)5.

Η δημιουργία βουλγαρικής εθνικής συνείδησης στην Πελαγονία, όπως και γενικότερα στον χώρο της Μακεδονίας, άρχισε με ρωσική πρωτοβουλία και οργάνωση, από το 1846 και εντάθηκε μετά το 1870, οπότε η βουλγαρική Εκκλησία (Εξαρχία) αποσπάστηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ο σλαβόφωνος πληθυσμός διχάστηκε: αλλοι παρέμειναν πιστοί στο Πατριαρχείο και στην ελληνική ιδέα και άλλοι θεώρησαν εαυτούς Βουλγάρους και προσχώρησαν στην Εξαρχία. Οι βλαχόφωνοι, όμως, παρέμειναν στο σύνολό τους φανατικοί Έλληνες, παρά την ύπαρξη και δράση ισχυρής ρουμανικής προπαγάνδας, η οποία συνεπικουρούμενη από τον ρωσοκίνητο βουλγαρικό εθνικισμό και το οθωμανικό κράτος, προσπαθούσε να προσεταιρισθεί τους Βλάχους του Μοναστηρίου, του Κρουσόβου και της Αχρίδας7. Την προσήλωση των Βλάχων της Πελαγονίας στον ελληνισμό επισημαίνει και ο Σκοπιανός ιστορικός Krste Bitoski, ο οποίος αναφέρει ότι: "Αυτοί οι Βλάχοι, κατά πλειοψηφία φανατικοί Γκραικομάνοι, βαθμιαία καθίστανται η κύρια δύναμη στο πλευρό της Μητροπόλεως Πελαγονίας για την προώθηση της Μεγάλης Ελληνικής Ιδέας. Οι ναοί και τα σχολεία της πόλης του Μοναστηρίου ήταν κατά τα μέσα του 19ου αιώνα σε ελληνικά χέρια...".8 Παρόμοια είναι και η μαρτυρία του Γάλλου δημοσιογράφου Michel Paillares, ο οποίος περιηγήθηκε την Μακεδονία το 1904: "Στο Μοναστήρι, ρουμανικό κέντρο δράσης, όλοι
οι Κουτσόβλαχοι είναι Έλληνες ως τα βάθη της καρδιάς τους, με ελληνικές παραδόσεις και ιδανικά. Στέλνουν πάνω από δύο χιλιάδες παιδιά στα σχολεία του ελληνισμού, που τα πλουτίζουν με τις εισφορές τους. Αυτοί βρίσκονται επικεφαλής του πιο σκληρού και αμείλικτου αγώνα εναντίον της Βουλγαρίας και Ρουμανίας. Δημιούργησαν μιά μυστική επιτροπή που είναι ο τρόμος των κομιτατζήδων. Ούτε ο μητροπολίτης ούτε ο Έλληνας πρόξενος μπορούν να μετριάσουν τον έξαλλο πατριωτισμό τους...".9



H κηδεία του Θεόδωρου Μόδη στο Μοναστήρι της Πελαγονίας το 1903



Η εποχή του Μακεδονικού Αγώνα

Ισχυρή παρουσία είχε ο βλαχόφωνος ελληνισμός, εκτός από το Μοναστήρι, στις πόλεις Σκόπια, Βελεσσά, Αχρίδα, στην κωμόπολη Κρούσοβο και στα χωριά του βουνού Περιστέρι (δυτικά του Μοναστηρίου), Μεγάροβο, Τύρνοβο, Νιζόπολη, Γκόπεσι, Μπούκοβο, Μηλόβιστα κ.ά. Οι σλαβόφωνοι κάτοικοι που παρέμειναν πιστοί στο Πατριαρχείο και διατήρησαν ελληνική εθνική συνείδηση βρίσκονταν κατά μήκος των ελληνικών συνόρων στις περιοχές Μοναστηρίου Γευγελής και Στρώμνιτσας. Εναντίον αυτών των σλαβοφώνων στράφηκε κυρίως η βουλγαρική προπαγάνδα και στρατιωτική δράση κατά την διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα (1870-1908), η οποία τους ονόμασε "Γκραικομάνους", δηλαδή μανιακούς Έλληνες. Ιδιαίτερα σθεναρή ήταν η στάση των χωρικών της περιοχής Μοριχόβου, ορεινής περιοχής βόρεια του βουνού Βόρας (Καϊμακτσαλάν). Παρ' όλο που οι Μοριχοβίτες ήταν αποκλειστικά σλαβόφωνοι, προτίμησαν να υποστούν μύρια όσα δεινά από τις βουλγαρικές συμμορίες κομιτατζήδων, παρά να απαρνηθούν τον ελληνισμό. Στο Μορίχοβο έδρασαν κατά την διάρκεια της ένοπλης φάσης του Μακεδονικού Αγώνα (1904-1908) ο μετέπειτα πρωθυπουργός Γ. Κονδύλης, ο δημοσιογράφος Δ. Λαμπράκης και πολλοί Κρητικοί οπλαρχηγοί10.

Η μακροχρόνια, συστηματική, μεθοδική και οργανωμένη δράση της βουλγαρικής προπαγάνδας, καθώς και η στρατιωτική δράση των ενόπλων Βουλγάρων κομιτατζήδων είχαν σημαντικά αποτελέσματα στον γεωγραφικό χώρο της σημερινής ΠΓΔΜ. Οι Βούλγαροι, με υπομονή και επιμονή, παρά το αντίθετο λαϊκό αίσθημα που συναντούσαν στις εστίες του ελληνισμού, χάρη στην συμπαράσταση των Ρώσων, αλλά και των άλλων Δυνάμεων (κυρίως της Αγγλίας), όπως και του Πάπα, και κυρίως με τα άφθονα χρήματα της Σόφιας για δημιουργία σχολείων και εξαγορά συνειδήσεων, κατόρθωσαν να περιορίσουν ουσιαστικά το ελληνικό στοιχείο εκεί όπου άλλοτε κυριαρχούσε.

Στα Σκόπια, μετά την Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (1878), συγκεντρώθηκαν σε κείμενο διαμαρτυρίας κατά των Μεγάλων Δυνάμεων 10.000 ελληνικές υπογραφές. Η ελληνική κοινότητα διατηρούσε δύο εκκλησίες, ημιγυμνάσιο, παρθεναγωγείο, δημοτικό σχολείο με περισσότερους από 850 μαθητές11. Ήδη στα τέλη του 19ου αιώνα οι Έλληνες κάτοικοι της πόλης των Σκοπίων περιορίστηκαν σε 2.000-3.000. Το 1892, οι ελληνικές εκκλησιαστικές Αρχές στα Σκόπια και την Αχρίδα καταργήθηκαν με σουλτανικό φιρμάνι και αντικαταστάθηκαν με βουλγαρικές. Το ίδο συνέβη στα Βελεσσά, το 1894. Το 1896, οι Σέρβοι κατέλαβαν το μεγάλο ελληνικό ναό των Σκοπίων. Έτσι ο ελληνισμός στην πόλη αυτή είχε ουσιαστικά εκμηδενισθεί μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα.



Αχρίδα

Χαρακτηριστικότερη περίπτωση αποτελεί η υποχώρηση του ελληνικού στοιχείου στην ιστορική πόλη της Αχρίδας. Η Αχρίδα είναι κτισμένη στην θέση της αρχαίας πόλης Λύχνου ή Λυχνιδού, στο βορειοανατολικό άκρο της ομώνυμης λίμνης. Κατά την μεσαιωνική περίοδο ήταν εστία του βλαχόφωνου ελληνισμού και από τον 11ο αιώνα έδρα ομώνυμης Αρχιεπισκοπής. Ακόμα και ο Constantin Jirecek, Τσέχος καθηγητής της Ιστορίας και υπουργός Παιδείας του βουλγαρικού κράτους κατά το β' μισό του 19ου αιώνα, ομολογεί ότι "η Αχρίδα ήταν από τον 12ο αιώνα προμαχώνας του ελληνισμού στη Μακεδονία" (das Bollwerk des Hellenismus είναι ο ακριβής όρος που χρησιμοποιεί)12, ενώ ο Γερμανός Hermann Wendel την ονομάζει "ακρόπολη του ελληνισμού"13. Στα μέσα του 19ου αιώνα η Αχρίδα ήταν μεγάλο εμπορικό κέντρο με 25.000 κατοίκους, από τους οποίους 8.000 χριστιανοί, βλαχόφωνοι, σλαβόφωνοι και ελληνόφωνοι, όλοι με ελληνική εθνική συνείδηση και παιδεία. Από την Αχρίδα καταγόταν ο Αναστάσιος Πηχεών, βασικός πρωταγωνιστής των επαναστατικών κινημάτων της Βορειοδυτικής Μακεδονίας κατά τον 19ο αιώνα14 και ο Μαργαρίτης Δήμιτσας, κορυφαίος ιστορικογεωγράφος της αρχαίας Μακεδονίας, εκπαιδευτικός και συγγραφέας, ο οποίος με τις έρευνές του την ίδια περίοδο κατέδειξε την ιστορική συνέχεια του ελληνισμού στην Μακεδονία15.



Το αρχοντικό της οικογένειας Ρόμπη στην Αχρίδα.Σήμερα χρησιμοποιείται ως αρχαιολογικό μουσείο

Από το 1870 η βουλγαρική προπαγάνδα περιόρισε το ελληνικό στοιχείο, το οποίο (και για οικονομικούς λόγους) μετανάστευσε στο εξωτερικό ή προσχώρησε στον βουλγαρισμό, κατά τρόπον, ώστε το 1890 να έχουν απομείνει μόνο 20-30 ελληνικές οικογένειες16.

Ενδεικτικές της ακμής του ελληνισμού της Αχρίδας στα μέσα στου 19ου αιώνα και της προϊούσας κατάπτωσης μέχρι το τέλος του ίδιου αιώνα, είναι οι μαρτυρίες ξένων επιστημόνων της ίδιας εποχής. Ο Ρώσος καθηγητής Πανεπιστημίου και πρωτεργάτης της δημιουργίας βουλγαρικής εθνικής συνείδησης στην περιοχή της Αχρίδας, Victor Grigorovic γράφει ότι το 1845 στην Αχρίδα κυριαρχούσε η ελληνική γλώσσα, η βουλγαρική ομιλείτο μόνο σε στενό οικογενειακό κύκλο, ενώ δεν υπήρχε ούτε ένας που να μπορούσε να διαβάσει σλαβική γραφή17. Κατά την επίσκεψή του στην Αχρίδα, ο Grigorovic μετέπεισε τους Ελληνοδιδασκάλους αδελφούς Μηλαδυνίδη (μετέπειτα Μιλαντίνωφ) να γίνουν απόστολοι του βουλγαρισμού. Μάλιστα ο ένας από αυτούς, πριν προσχωρήσει στις περί πανσλαβισμού ιδέες των Ρώσων, είχε μεταφράσει με τους μαθητές του τον Πλούταρχο στην νεοελληνική γλώσσα, ενώ στην αλληλογραφία του χρησιμοποιούσε την αρχαϊζουσα της εποχής. Το παράδειγμα αυτό του προσηλυτισμού στο βουλγαρικό κομιτάτο έξυπνων, καλλιεργημένων και εξεχόντων διγλώσσων Ελλήνων δεν είναι το μοναδικό στον βορειοελλαδικό χώρο. Παρόμοια ήταν η περίπτωση του ποιητή Γρηγόριου Σταυρίδη από την Στρούγκα της Αχρίδας, ο οποίος, ενώ κέρδισε βραβείο στον Ράλλειο ποιητικό διαγωνισμό στην Αθήνα το 1860 με το ποίημά του "Ο Αρματολός", εν τούτοις λίγο αργότερα μεταμορφώθηκε σε φανατικό Βούλγαρο, με το όνομα Παρλίτσεφ (ή Πιρλίτσεφ).

Χαρακτηριστικότερα όμως για τη μεταστροφή των Ελλήνων σε Βουλγάρους κάτω από την πίεση της βουλγαρικής προπαγάνδας και καταπίεσης, στην περιοχή της Αχρίδας, είναι τα όσα διηγείται ο Γάλλος συγγραφέας και καθηγητής Πανεπιστημίου Victor Birard, ο οποίος περιηγήθηκε την Βορειοδυτική Μακεδονία το 1890: "Το 1850 οι Έλληνες της Αχρίδας ήταν πάμπλουτοι...το σχολείο ήταν ελληνικό...οι νέοι πήγαιναν για σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Ποιός μιλούσε τότε για Βουλγαρία; Πριν τριάντα χρόνια ακόμη, η Αχρίδα είχε 200-300 ελληνικά σπίτια...οι Έλληνες εκτοπίστηκαν σιγά-σιγά από τους Βουλγάρους...". Ο ίδιος συγγραφέας γράφει επίσης ότι ένας ξενοδόχος από την Ρέσνα (πόλη μεταξύ Μοναστηρίου και Αχρίδας) τού εξομολογήθηκε σε καθαρά ελληνικά: "Οι πατεράδες μας ήσαν Έλληνες και κανείς δεν έλεγε τότε τα περί Βουλγάρων. Γινάμενοι Βούλγαροι κερδίσαμε, ο Τούρκος μας σέβεται και η Ευρώπη μας υποστηρίζει. Αν πρέπει να είμαστε Σέρβοι, καμιά αντίρρηση. Για τώρα όμως είναι καλύτερα Βούλγαροι".19 Η τελευταία αφήγηση περιγράφει σε λίγα απλά λόγια όλη την ουσία του μακεδονικού ζητήματος: Πολλοί σλαβόφωνοι της Βόρειας Μακεδονίας (του τμήματος εκείνου που ανήκει σήμερα στη ΠΓΔΜ), για να γλιτώσουν τις καταπιέσεις έγιναν Βούλγαροι, έχοντας πάντα ρευστή εθνική συνείδηση, πράγμα που απέδειξαν το 1944, αλλάζοντας την βουλγαρική με την "μακεδονική" εθνικότητα και που γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο είναι πολύ εύκολο να την ξαναλλάξουν και πάλι με την βουλγαρική. Προσφέρει επίσης η αφήγηση αυτή του 1890, πειστικά επιχειρήματα σε όσους υποστηρίζουν ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται: Μετά από εκατό χρόνια οι Σλάβοι των Σκοπίων μεταμφιεζόμενοι σε "Μακεδόνες" βγήκαν κερδισμένοι( "ο Τούρκος τους σέβεται και η Ευρώπη (τώρα προστίθεται και η Αμερική) τους υποστηρίζει", κατά την ίδια ακριβώς έκφραση του ξενοδόχου της Ρέσνας του 1890.



Μοναστήρι - Κρούσοβο

Ο ελληνισμός μπορεί να μειώθηκε μέχρις εξαφανίσεως στο νοτιοδυτικό άκρο της ΠΓΔΜ (Αχρίδα) και στο βόρειο (Σκόπια), παρέμεινε όμως ισχυρός καθ' όλην την διάρκεια του 20ού αιώνα στην περιοχή της Πελαγονίας με βασικά προπύργια το Μοναστήρι και το Κρούσοβο.

Στο Μοναστήρι από το 1870 μέχρι το 1912 οργίαζαν ποικίλες εθνικές προπαγάνδες: βουλγαρική, σερβική, ρουμανική. Επίσης δρούσαν Γάλλοι Λαζαριστές, Παπικοί Ουνίτες, Ιησουίτες, Ιταλοί και Αυστριακοί πρόξενοι, όλοι φιλοβούλγαροι και όλοι επιστήμονες του ανθελληνισμού. Όμως, οι βλαχόφωνοι Έλληνες του Μοναστηρίου παρουσίασαν πρωτοφανή οικονομική, πνευματική και πολιτιστική ανάπτυξη κατά τον 19ο αιώνα, η οποία τους επέτρεψε να χρηματοδοτήσουν εκκλησίες, σχολεία κάθε είδους, συλλόγους και επιτροπές αγώνα, με τα οποία μπόρεσαν να αντέξουν στις ξένες πιέσεις για στροφή προς την βουλγαρική και ρουμανική εθνική συνείδηση. Πλειοψηφώντας στον χριστιανικό πληθυσμό έναντι των βουλγαριζόντων, διατήρησαν την οικονομική και πολιτιστική τους υπεροχή μέχρι το 1912. Ενδεικτικό της οικονομικής ακμής του μοναστηριώτικου ελληνισμού είναι το γεγονός ότι η ελληνική κοινότητα Μοναστηρίου εξέδωσε και δικό της νόμισμα20, ενώ χαρακτηριστικό του εθνικού αυτοπροσδιορισμού της ίδιας κοινότητας είναι το υπόμνημα που απηύθυναν προς τις Μεγάλες Δυνάμεις το 1903, το οποίο κατέληγε: "...λαλούμεν ελληνιστί, βουλγαριστί, βλαχιστί, αλβανιστί, αλλ' ουδέν ήττον εσμέν άπαντες Έλληνες και ουδενί επιτρέπομεν ν' αμφισβητεί προς ημάς τούτο".21

Στο Κρούσοβο, ορεινή βλαχόφωνη κωμόπολη βόρεια του Μοναστηρίου, ο ελληνισμός είχε ανέκαθεν συντριπτική πλειοψηφία. Οι Κρουσοβίτες ασχολήθηκαν με το εμπόριο22 και ανέπτυξαν την Παιδεία σε τέτοιο βαθμό ώστε ανέδειξαν πέντε καθηγητές των Πανεπιστημίων Αθηνών και Θεσσαλονίκης23, μεταξύ των οποίων και ο Αλέξανδρος Σβώλος. Αποκορύφωμα της εθνικής προσφοράς του Κρουσόβου υπήρξε το ολοκαύτωμα του 1903, κατά την ψευδοεπανάσταση του Ήλιντεν, που ήταν μια κλασική προβοκάτσια των Βουλγάρων κομιτατζήδων για να εκθέσουν τους οικισμούς - προπύργια του ελληνισμού στα τουρκικά αντίποινα. Οι Τούρκοι λεηλάτησαν και έκαψαν το Κρούσοβο, εκτός από την βουλγαρική συνοικία που έμεινε άθικτη24. Η καταστροφή του Κρουσόβου αποτέλεσε το έναυσμα ^