Traditional Dance in Drama Region, Μacedonia (Northern Greece)

[Amarantos]

Traditional Dance in Drama Region (Northern Greece): Ethnographic Data and Rhytmical and Movement Analysis

Abstract

The literature for the folk culture and more specifically for the dance in the region of Dramas is relatively limited regarding mainly the rituals of the Epiphany’s period (Theofania). In the present work the dance is examined in a more general frame and not only in combination with rituals. In the analysis of dancing repertory are also included reports in dances that are mainly met in the wider Eastern ‘s Macedonian territory. In general, the dances in Drama’s region might be distinguished in circular and face-to-face dances. The main particularity of these dances is that the form of dance can be transformed depending on the space. In open space certain dances are danced circularly, while in closed they are danced as face-to-face. In addition, the article provides rhythmical and movement analysis. Dances were selected using the criterion of diversity as for the form, the rhythm and the dancing motif.

Περίληψη

Η βιβλιογραφία για το λαϊκό πολιτισμό και ειδικότερα για το χορό στην περιοχή της Δράμας είναι σχετικά περιορισμένη και αφορά κυρίως τα λαϊκά δρώμενα της περιόδου των Θεοφανίων. Στην παρούσα εργασία ο χορός εξετάζεται σε ένα γενικότερο πλαίσιο και όχι μόνο σε σχέση με τα λαϊκά δρώμενα. Κατά την ανάλυση του χορευτικού ρεπερτορίου γίνονται και αναφορές σε χορούς που συναντούμε στον ευρύτερο μακεδονικό χώρο (κυρίως στην Ορεινή και τον Ξηρότοπο Σερρών για να δίδεται έτσι μια πιο καθαρή - συνειρμική μάλλον - εικόνα στο μελετητή του χορού. Γενικά, μπορούμε να διακρίνουμε το χορό στα χωριά του Νομού Δράμας σε κυκλικούς και αντικριστούς. Ως κυριότερη όμως ιδιαιτερότητα των χορών σ' αυτά τα χωριά μπορεί να θεωρηθείτο γεγονός ότι η φόρμα του χορού «μεταλλάσσεται» ανάλογα με το χώρο. Δηλαδή σε ανοικτό χώρο κάποιοι χοροί χορεύονται κυκλικά, ενώ σε κλειστό χορεύονται ως αντικριστοί. Στο τέλος του άρθρου γίνεται ρυθμοκινητική ανάλυση αντιπροσωπευτικών χορών λόγω του περιορισμένου χώρου. Η επιλογή των χορών έγινε με κριτήριο τη διαφορετικότητα ως προς το σχήμα, το ρυθμό και το χορευτικό μοτίβο.

Κυκλικοί χοροί

Το συνηθέστερο σχήμα είναι ο ανοικτός κύκλος, ο πρώτος χορευτής κρατά συνήθως μαντίλι ή χάνδρινο κορδόνι που μπορεί να έχει σχήμα φιδιού και κουνά ελεύθερα τα χέρια του ή τα ακουμπά στη μέση του (Δρανδάκης, 1998). Παλαιότερα υπήρχε ένα αυστηρό τυπικό για τη θέση που καταλαμβάνουν οι χορευτές στον κύκλο. Οι άντρες τοποθετούνται μπροστά και οι γυναίκες πίσω, όλοι δε πιανόντουσαν με συγκεκριμένη σειρά από τους μεγαλύτερους και τελειώνανε στους μικρότερους σε ηλικία. Τα παιδιά πιανόντουσαν στην ουρά του κύκλου. Σήμερα δεν τηρείται πια αυτή η σειρά(Λουτζάκη, 1980).

Ειδικότερα τους κυκλικούς χορούς μπορούμε να τους διακρίνουμε σε:

1. Χορούς συρτούς καλαματιανούς.
Το κινητικό μοτίβο των χορών αυτών ακολουθεί αυτό του καλαματιανού, και χορεύεται με επτάσημες μελωδίες πανελλήνια γνωστές, όπως το «μαντίλι καλαματιανό», η«προσφυγούλα», «όλα τα πουλάκια» 3 ή άλλες τοπικού χαρακτήρα, όπως η «Ευγενούλα» στους Πύργους. Όμως ο χορός «λεβέντικος» ή «χαράπτσκα» (αράπικος) της Πετρούσας είναι μια περίπτωση συρτού καλαματιανού χορού σε τετράσημο ρυθμό, ο οποίος κατά τη διάρκεια της τέλεσης του λαϊκού δρώμενου «μπάμπιντεν» (ημέρα της μαμής) χορεύεται σε ελεύθερη μορφή ως πατινάδα από τα μέλη του θιάσου που τελεί το δρώμενο (Γρηγορίου, 1990).

2. Χορούς τύπου «στα δύο».
Στους χορούς τύπου «στα δύο» μπορούμε να κατατάξουμε και το «ευζωνικό» του Μοναστηρακίου και του Ξηροποτάμου, όταν αυτός χορεύεται από τους «παππούδες», «τις γκιλίγκες», και τους υπόλοιπους εορταστές, σε κυκλική μορφή, κατά το δρώμενο των «Αράπηδων», όταν όμως χορεύεται από την ομάδα των Ευζώνων (τσολιάδων) η οποία αποτελεί ξεχωριστή ομάδα μέσα στο θίασο, έχει διαφορετικό χορευτικό μοτίβο 4 και παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Συγκεκριμένα ο Λευτέρης Δρανδάκης αναφέρει: «Οι εύζωνοι είναι η τρίτη ομάδα του θιάσου που κινητικά δρα ανεξάρτητα όπως και οι αράπηδες, αλλά οι εύζωνοι έχουν τυποποιημένη κίνηση, δηλαδή συγκεκριμένο χορευτικό μοτίβο. Κρατώντας και με τα δύο χέρια το κορδόνι (καμιά φορά αυτό έχει σχήμα φιδιού) κινούνται με βήματα πηδηχτά προς τα αριστερά με το δεξί πόδι και προς τα δεξιά με το αριστερό σε τυποποιημένους κατά το δυνατόν σχηματισμούς (δυάδες) μέσα στα δρομάκια του χωριού. Όπου όμως σχηματίζεται κυκλικός χορός, τότε αυτόματα σχεδόν τοποθετούνται στην αρχή του ημικυκλίου κοντά στον πρωτοσύρτη και σχηματίζουν κανονικές δυάδες. Σ' αυτή τη θέση χορεύουν συνεχώς το ίδιο χορευτικό μοτίβο με όλες τις ρυθμικές ποικιλίες που οι μουσικοί παίζουν, είτε η μελωδία είναι εξάσημη, είτε επτάσημη, είτε δίσημη. Ακόμα και μέσα στις μικρές αυλές των σπιτιών γίνεται προσπάθεια να κρατηθεί αυτό το χορογραφικό σχήμα. Εκεί που η χορογραφία αναπτύσσεται με πληρότητα είναι όταν ο θίασος χορεύει στην κεντρική μεγάλη πλατεία του χωριού. Η εμφάνιση των ευζώνων αποτελεί ένα χορογράφημα πολύ αξιοπρόσεκτο που δεν ξέρουμε ούτε πόσο παλιό είναι ούτε πώς διαμορφώθηκε, σήμερα όμως αποτελεί από απόψεως αισθητικής μια κορυφαία λαϊκή χορογραφική παράδοση από τις πλέον ενδιαφέρουσεςτου Ελλαδικού χώρου» (Αικατερινίδης, 1998; Δρανδάκης, 1998; Παπουτσής, 1991).

3. Χοροί τύπου «στα τρία».
Ο πιο γνωστός χορός, σ' όλα τα χωριά, αυτού του τύπου είναι η «χασαπιά» (χασάπικο) ή «κασαπιά» (Κασάπικος). Αρκετές μελωδίες ζωναράδικων χορών, όπως «σ' αυτό τ' αλώνι το φαρδύ» χορεύονται ως «χασαπιά». Επίσης όλες οι μελωδίες που χορεύονται ως «ελαφρύς αντικριστός» (θα τους δούμε παρακάτω), σε ανοικτό χώρο χορεύονται ως «χασαπιά». Τέτοια πολύ αγαπητή μελωδία είναι η «Μπουριάνα» (όνομα γυναίκας στο τοπικό γλωσσικό ιδίωμα), που χορεύεται ως«ελαφρύς αντικριστός» ή «χασαπιά» στα περισσότερα χωριά. Ακόμη την συναντούμε και στον Ξηρότοπο Σερρών ως ξεχωριστό χορευτικό μοτίβο (Παπακώστας, 1997), όπως επίσης και σε χωριά του κάμπου της Ηράκλειας (π.χ. Σκοτούσα, Ποντισμένο). Στο Βώλακα συναντούμε τις μελωδίες «Βαγγελίτσα» και το «βράδυ Άννα», οι οποίες χορεύονται με το χορευτικό μοτίβο του χορού «στα τρία». Οι μελωδίες αυτές καθαρά τοπικού χαρακτήρα αποδίδονται -κύρια - φωνητικά και οι αλλαγές στον τρόπο και τον τονισμό του τραγουδιού επιφέρει αλλαγές και στη μορφή του κινητικού μοτίβου. Έτσι, μπορούμε να διακρίνουμε δύο μέρη, ένα «στρωτό» και ένα πιο «πηδηκτό». Στο παραπάνω «στρωτό» μέρος αντιστοιχεί το κινητικό μοτίβο της «Παναγιώτας», από το Μοναστηράκι, χορός τοπικού χαρακτήρα και αυτός, του οποίου το θέμα του τραγουδιού το συναντούμε στην Ηράκλεια Σερρών (Καφταντζής, 1973) και στο Δρυμό Θεσσαλονίκης. Στο δεύτερο «πηδηκτό» μέρος αντιστοιχεί το χορευτικό μοτίβοτου «βαρύ αντικριστού» όταν αυτός χορεύεται σε ανοικτό χώρο. Τέλος, μία άλλη μελωδία που χορεύεται ως χορός «στα τρία» είναι η «τίραε Γιάννα» (τρέξε Γιάννα) του Ξηροποτάμου.

4. Χορός (μ)παϊτούσκα.
Το χορό αυτό τον συναντούμε σε πολλά μέρη στη Θράκη και στη Μακεδονία σε διάφορες κινητικές και ρυθμικές μορφές (τρίσημη, πεντάσημη, επτάσημη). Στα χωριά του Νομού Δράμας μπορούμε να τη διακρίνουμε σε τρεις τύπους: α) όπως χορεύεται στο Μοναστηράκι με τρία κουτσά βήματα δεξιά και αριστερά και τρίσημο ρυθμό γνωστή και ως «Δράνοβσκα παϊτούσκα») β) όπως χορεύεται στην Πετρούσα και τους Πύργους, δηλαδή σύμφωνα με τη θρακιώτικη τεχνική αλλά πάλι σε τρίσημο ρυθμό γ) όπως χορεύονταν πιο παλιά στον Ξηροπόταμο, δηλαδή με τρία κουτσά βήματα εμπρός και ένα πίσω. Πρέπει να σημειωθεί ότι στον Ξηροπόταμο επικράτησε να χορεύονται και οι δύο πρώτες παραλλαγές της «παϊτούσκας». Στο Μοναστηράκι και στον Ξηροπόταμο όταν η «(μ)παϊτούσκα» χορεύεται σε κλειστό χώρο αποδίδεται αντικριστά. Στην Ορεινή και στον Ξηρότοπο Σερρών συμβαίνει κάτι ανάλογο, όμως οι χορευτές πιάνονται με τις παλάμες των χεριών (Λουτζάκη, 1980; Παπακώστας, 1997). Ο Πραντσίδης (1987) υποστηρίζει ότι το όνομα του χορού «παϊτούσκα» προέρχεται από την τουρκική λέξη «παϊτάκ» που σημαίνει αυτός που δεν περπατά «σωστά» (Ραιβοσκελής), λόγω των κουτσών βημάτων του χορού που προσαρμόζονται στα δυο άνισα μέρη του ρυθμού.

5. Διάφοροι χοροί τοπικού χαρακτήρα.
Στα χωριά του Νομού Δράμας εντοπίζουμε ένα χορευτικό μοτίβο με το οποίο χορεύονται (με μικροπαραλλαγές) οι χοροί «ματζουράνα» στο Μοναστηράκι, και ο γνωστός «Μακεδονία ξακουστή» στην Πετρούσα. Το θέμα του τραγουδιού της «ματζουράνας» το συναντούμε και στην Ήπειρο στο τραγούδι «της πικροδάφνης τον ανθό». Οι πηγές μέχρι σήμερα δεν διαφωτίζουν τη σχέση μεταξύ του κινητικού μοτίβου των παραπάνω χορών και της γνωστής «σχολικής» μελωδίας και χορού «Μακεδονία» στην Πετρούσα. Είναι γνωστό ότι ο χορός «μακεδονία» αποτελεί ένα τεχνητό χορογράφημα το οποίο διαδόθηκε στις τοπικές κοινωνίες του ευρύτερου μακεδόνικου χορού μέσω της εκπαίδευσης (Γρηγορίου, 1990; Hunt, 1996). Στην περίπτωση της Πετρούσας ίσως να πρόκειται για τοπικό χορό ο οποίος κάποια στιγμή (άγνωστο το πώς) χορεύτηκε με την μελωδία της «μακεδονίας». Υπάρχει και μια μουσική ιδιαιτερότητα σ' αυτή τη μελωδία στην Πετρούσα, η οποία, σύμφωνα με αρκετούς κατοίκους, οφείλεται σε προσωπική δημιουργία του πετρουσιώτη λυράρη Θανάση Κατσιούρα (Γρηγορίου, 1990). Στην Καλή Βρύση συναντούμε τον τοπικό χορό (και τραγούδι) «να δεις καλέ γιαγιά» (Δρανδάκης, 1998; Παπακώστας, 1997). Το χορευτικό μοτίβο του χορού μοιάζει αρκετά με αυτό των χορών «Χαραλάμτσκα», «κράϊ Μοναστήρι» και «ναστρίντζινι» από την Ορεινή και τον Ξηρότοπο Σερρών (Λουτζάκη, 1980; Παπακώστας, 1997). Το θέμα του τραγουδιού αναφέρεται στο αληθινό γεγονός της σύλληψης και του απαγχονισμού από τους Βουλγάρους (1907) του βωλακιώτη μακεδονομάχου Άρμεν Κούπτσιου (Αικατερινίδης, 1997). Από τις πληροφορίες προκύπτει ότι το χορευτικό μοτίβο είναι παλαιότερο από το αντίστοιχο τραγούδι. Συγκεχυμένες είναι οι πληροφορίες σχετικά με το χορευτιικό μοτίβο του χορού «των μαγείρων» ή «αχτσισκα» (αχτσής στα τουρκικά = μάγειρας) της Πετρούσας. Αναφέρεται ότι χορεύονταν στο τέλος του γαμήλιου γλεντιού από τους μάγειρες, οι οποίοι ήταν συγγενείς της νύφης και του γαμπρού (Γρηγορίου, 1990) . Ο λυράρης Θαν. Κατσούρας αναφέρει ότι με το ίδιο κινητικό μοτίβο χορεύονταν η μελωδία «λέλε Γιάννα». Στο Βώλακα χορεύονται οι χοροί «Αγαπώ μάνα αγαπώ», «Διαμάντω» και «κλάψετε με φανταράκια» με τα λόγια των αντίστοιχων τραγουδιών. Παρόμοιο χορευτικό μοτίβο συναντούμε στο Βαμβακόφυτο Σερρών το οποίο χορεύεται και τραγουδιέται μόνο από γυναίκες χωρίς συνοδεία οργάνων. Τέλος στα περισσότερα απ' αυτά τα χωριά χορεύονται και οι χοροί «κόρη Ελένη» (Λένω μόμε») και «παρδαλά ή χρωματιστά τσουράπια». Τους χορούς αυτούς συναντούμε σε πολλά χωριά της Δυτικής, Κεντρικής και Ανατολικής Μακεδονίας (Γρηγορίου, 1990; Hunt, 1996; Μάνος, 1996).

Αντικριστοί χοροί

Τους χορούς αυτούς τους διακρίνουμε σε: «ελαφρύ αντικριστό» (καρσί) και «βαρύ αντικριστό» (καρσί). Η λέξη καρσί - καρσιλαμάς στα τουρκικά σημαίνει αντίκρυ, αντικριστό (Λουτζάκη, 1992). Ο ελαφρύς αντικριστός πιο γρήγορη ρυθμική αγωγή και εύθυμο χαρακτήρα ενώ ο βαρύς έχει πιο αργή ρυθμική αγωγή και πιο «σοβαρό» χαρακτήρα. Ο ελαφρύς αντικριστός μοιάζει πάρα πολύ με το χορό «τσομπά» της Ορεινής και του Ξηρότοπου Σερρών (Λουτζάκη, 1980; Παπακώστας, 1997). Στους αντικριστούς χορούς χορεύουν άντρας με άντρα ή γυναίκα με γυναίκα ή άντρας με γυναίκα. Μπορούμε να έχουμε μια πολύ καλή εικόνα για το ύφος και το χαρακτήρα αυτών των χορών μέσα από τα λόγια του Λ. Δρανδάκη: «Στην άλλη φόρμα που είναι διαδεδομένη σε πολλά μέρη της Ελλάδος, δηλαδή στη φόρμα του αντικριστού χορού, η παρατήρηση που πρέπει να σημειώσουμε είναι η ύπαρξη μιας σχέσης χορευτικής ευθύνης που αναπτύσσεται ανάμεσα στους δύο συγχορευτές είτε αυτοί είναι άνδρες είτε γυναίκες, και βέβαια πολύ περισσότερο όταν χορεύουν άνδρας με γυναίκα. Μια σχέση ευθύνης που εκφράζει αλληλοσεβασμό ανάμεσα στους δύο χορευτές και εκδηλώνεται συνήθως με ένα χορευτικό διάλογο» (Δρανδάκης, 1993, σ. 41). Χορευτικό διάλογο έχουμε και στην περίπτωση μας όπου η κίνηση των χεριών αναδεικνύεται ως πρωταρχικός παράγοντας έκφρασης. Συνηθισμένη κίνηση των χεριών είναι το κράτημα τους στη μέση του χορευτή ή το πιάσιμο μεταξύ τους, των ίδιων χεριών (δεξί με δεξί ή αριστερό με αριστερό), των χορευτών του ζευγαριού. Από χωριό σε χωριό βρίσκουμε κάποιες διαφορές στις ονομασίες των αντικριστών χορών (Παπακώστας, 1997).
• Στο Μοναστηράκι ονομάζεται «ράμνα» ο ελαφρύς αντικριστός και «τέσκα» ο βαρύς.
• Στον Ξηροπόταμο «λέκα» και «ράμνα» ο ελαφρύς και «τέσκα» ο βαρύς.
• Στην Πετρούσα «λέκα» ο ελαφρύς και «τέσκα» ο βαρύς. Εδώ και οι δύο αντικριστοί χαρακτηρίζονται και ως «νεμπέτια». Ο όρος όμως «νεμπέτι» αναφέρεται κυρίως στον βαρύ αντικριστό. Για τον «ελαφρύ αντικριστό» ορισμένοι πληροφορητές στην Πετρούσα χρησιμοποίησαν και τον όρο «ντρέμνα». Στους Πύργους, στην Καλή Βρύση και στο Βώλακα χρησιμοποιούν τις ονομασίες «νιμπέτι», «καρσιλαμάς» και «Λαζαρίτσα» (ή καρσιλαμάς») αντίστοιχα. Υπάρχουν ποικίλες μελωδίες με τις οποίες χορεύονται ως αντικριστοί χοροί.

Εθνογραφικά στοιχεία - Ρυθμοκινητική ανάλυση των χορών
Ευζωνικός
Συρτός
Ράμνα ή «ελαφρύς αντικριστός (καρσί)»
Τέσκα ή «βαρύς Αντικριστός (καρσί)»
Παϊτούσκα
Ματζουράνα
Χασαπιά ή Κασαπιά (Χασάπικος)
Βαγγελίτσα

For the ethnographic data and rhytmical and movement analysis of the dances and the complete work by Christos Papakostas, Ioannis Prantsidis and Elizana Polatou see HERE


3 Στον ευρύτερο χώρο της Μακεδονίας υιοθετήθηκαν -μέσω της διάδοσης του γραμμοφώνου αλλά και της εκπαίδευσης- πολλά τραγούδια πανελλήνιου χαρακτήρα, λαϊκά, ρεμπέτικα, «σχολικά» κ.ά. Κατά τη μεταφορά τους, από το υπερτοπικό στο τοπικό επίπεδο, τα τραγούδια υπέστησαν μια ιδιότυπη κοινοτική επεξεργασία έτσι ώστε να προσαρμοστούν και να υπηρετούν την τοπική αισθητική (Βλ. Δρανδάκης, 1998).
4 Οι όροι αυτοί που χρησιμοποιούνται στην ανάλυση του κινησιακού μέρους των χορών και είναι απαραίτητοι στη μελέτη του χορού, είναι όροι δανεισμένοι από τη μουσικολογία. Ο όρος "χορευτικό μοτίβο" σημαίνει μια κινητική ενότητα αναγνωρίσιμη από τους γηγενείς, η επανάληψή της οποίας ή οι τυχόν παραλλαγές (φιγούρες) της σχηματίζουν το χορό (π.χ. τα δώδεκα βήματα του συρτού (καλαματιανού) αποτελούν το χορευτικό μοτίβο αυτού του χορού). Εξάλλου το "κινητικό μοτίβο" είναι μια μικρή κινητική ενότητα που έχει νόημα ως κίνηση και συμπίπτει τις περισσότερες φορές με το μουσικό μέτρο. Ένα χορευτικό μοτίβο αποτελείται από περισσότερα του ενός κινητικά μοτίβα. Υπάρχουν επίσης οι απλές κινήσεις που συνθέτουν τα κινητικά μοτίβα, τα κινητικά στοιχεία (το κινητικό στοιχείο αποτελεί τη μικρότερη μονάδα του χορού και τέτοιες είναι, (ένα πάτημα του ποδιού, μια άρση, ένα σουστάρισμα, μία κίνηση του κορμιού, κλπ). Έτσι λοιπόν η σειρά των στοιχείων που συνθέτουν τη «χορογραφία» του χορού, το χορό είναι: α) κινητικόστοιχείο, β) κινητικό μοτίβο, γ) χορευτικό μοτίβο, δ) χορός

[admin]

Awesome.

Can someone translate this into English for the main site frontpages?

Euxaristo