Τι είναι η συνείδηση

[Ehetlaios]

Ας το δούμε: Ο άνθρωπος είναι ον που χρειάζεται τη σταθερότητα για να προκόψει, χρειάζεται μια βάση αξιών πάνω στην οποία θα χτίσει. Ό,τι και αν λέμε ακόμα και εμείς που διαφέρουμε, που μας αρέσουν οι συχνές αλλαγές και που το ρητό «τα πάντα ρει» του Σκοτεινού φιλοσόφου μας αρέσει πάρα πολύ, που θέλουμε να νοιώθουμε σαν να πατάμε πάνω σε μια πεδιάδα γλιστερού πάγου και να παρασυρόμαστε μακριά, οπουδήποτε, πρέπει να παραδεχτούμε ότι η σταθερότητα είναι κάτι που επιζητούμε λίγο πολύ, όλοι, στη ζωή μας, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό. Πως γεννήθηκε (ή επιβλήθηκε) η θέληση για σταθερότητα; Στις πρώιμες εποχές, και εννοώ τις πολύ πρώιμες, τότε που ο άνθρωπος δεν ήταν παρά πίθηκος, χρειάστηκε να γνωρίσει κάποια πράγματα, κάποια βασικά πράγματα, που μέσα στην αγέλη θα του χρειάζονταν. Ο άνθρωπος χρειάστηκε να γνωρίζει τι είναι «καλό», τι «κακό», τι «όμορφο», τι «άσχημο», τι «ωφέλιμο» και τι «βλαβερό» με βάση τα κριτήρια της αγέλης, τι θα την ωφελούσε. Καταστάσεις και πράγματα θεσπίστηκαν έτσι από εκείνους τους δυνατότερους αλλά και εξυπνότερους της αγέλης οι οποίοι φρόντιζαν για όλους, από τους ηγέτες της. Ο άνθρωπος είναι ον που σκέφτεται συνέχεια, χωρίς να το καταλαβαίνει ο ίδιος, χωρίς να το αισθάνεται, όμως άλλοι σκέφτονται πιο γρήγορα και άλλοι πιο αργά, άλλοι έχουν το πλεονέκτημα να εστιάζουν κατευθείαν και ευθύβολα στον στόχο (οι λεγόμενοι στοχαστές) και άλλοι καταφέρνουν, με αξιοσημείωτη αδυναμία εστιάσεως, να χτυπούν οπουδήποτε αλλού «στο γάμο του Καραγκιόζη» όπως λέει ο λαός, και εν τέλει, να χάνουν τον αντικειμενικό στόχο. Από αυτές τις σκέψεις όμως, τις τόσο επιφανειακές σαν τον αφρό της θάλασσας, τις γρήγορες και μη αναγνωρίσιμες αμέσως, αυτές που κάνουμε όλοι με αστραπιαία ταχύτητα ενώ περπατάμε στο δρόμο ας πούμε, σκέψεις που έχουμε αφομοιώσει και έχουν αποτυπωθεί μέσα μας (πολλές και με τη μορφή σημείων επικοινωνίας, λέξεων δηλαδή και κάπου εδώ συνδέεται η συνείδηση με τον λόγο, αφού ο άνθρωπος σαν «αν – αρθρών» όπως λέει ο Πλάτωνας στον «Κρατύλο», αφού μπορεί και εκφέρει λόγο, αν τον σαρκώσει μπορεί εν τέλει να συνειδητοποιεί και να σκέφτεται πολύ πιο γρήγορα), από αυτές ακριβώς τις σκέψεις που την εποχή των πιθήκων οι πρώτοι άνθρωποι έπρεπε να σκεφτούν πραγματικά για να τις κάνουν (και όσο πέρασαν οι χιλιετίες εντυπώθηκαν τελικώς μέσα μας, αφού σιγά – σιγά τις συνηθίσαμε), από αυτές τις σκέψεις προέρχεται και η συνείδηση. Μάλλον αναπτύχθηκε κάτω από την πίεση της ανάγκης των ανθρώπων για επικοινωνία μέσα στα πλαίσια της αγέλης, αφού ο άνθρωπος έπρεπε να γνωρίζει, με βάση τις θεσπίσεις των ανώτερων ανθρώπων, τι του έλειπε, τι χρειαζόταν, τι ένοιωθε, τι υπήρχε γύρω του και για αυτό χρειαζόταν την αγέλη, για να μάθει να εκφράζεται και να εκφράζει έτσι τον πόνο, τη χαρά, τη θλίψη, το θυμό του. Πρώτη πρόταση που έγραψα, ήταν πως ο άνθρωπος χρειάζεται τη σταθερότητα για να προκόψει. Το γούστο των ανώτερων ανθρώπων έχει το αφάνταστο πλεονέκτημα να φέρνει τον αέρα της αλλαγής που τόσο πολύ θέλουν γύρω τους οι άνθρωποι αλλά δεν είναι ικανοί να αναπνεύσουν χωρίς βοήθεια, εκείνο τον γλυκό Ζέφυρο που κουβαλά νέα, τροπικά αρώματα. Αυτοί αλλάζουν το γενικότερο γούστο μιας εποχής, επιβάλλουν το δικό τους και ο λαός, που είτε δεν μπορεί να κάνει αλλιώς είτε τους θαυμάζει, συμπλέει μαζί τους – είναι κάτι σαν μια πολύ απλοϊκή προσπάθεια ανάλυσης αυτού που σήμερα ονομάζεται «μόδα». Είναι ευνόητο το ότι οι άνθρωποι αυτοί, που είχαν την ατομική τους δύναμη, που είχαν συγκεκριμένα γούστα, θα είχαν και συγκεκριμένα άποψη για όσα συνέβαιναν γύρω τους, σκληρή, κοφτερή και γυαλιστερή σαν παγοκρύσταλλο, την οποία θα φοβούνταν να αγγίξουν και να περιεργαστούν οι μικρότεροι. Θα την δέχονταν αμαχητί και με μια ανάσα – επαναλαμβάνω πως ο άνθρωπος χρειάζεται την σταθερότητα για να προκόψει και η απολίθωση των απόψεων σε κάτι σταθερό που δεν κινείται, είναι σίγουρα κάτι σαγηνευτικό για τα αδύναμα και κουρασμένα πνεύματα, τα φτωχά, που βρίσκουν επιτέλους ένα στήριγμα για να ακουμπήσουν πάνω του ασθμαίνοντας, με τον ίδιο τρόπο που ο ναυαγός βρίσκει ένα κούτσουρο που επιπλέει στη θάλασσα. Οι μεγαλύτεροι άνθρωποι με τους αιώνες να περνούν, αυτούς να αναρριχώνται από απλοί αρχηγοί σε ηγέτες, πολιτικούς και θρησκευτικούς, κατάφεραν με τον καιρό, ίσως ηθελημένα, ίσως και αθέλητα, να μετατραπούν σε εκμαυλιστές. Η άποψη τους για τα πράγματα, κατάφερε να γίνει «κοινή γνώμη», «κοινώς αποδεκτό», μέχρι που μπορεί και να βαφτίστηκε και ως «μια και μοναδική αλήθεια». Η συνείδηση, που όπως έγραψα παραπάνω, αποτελείται από σκέψη, απλή σκέψη, κατάφερε να γίνει ένα σφουγγάρι που απορρόφησε όλο το «νερό», όλες τις απόψεις των μεγάλων ανθρώπων, που με τους αιώνες έγιναν σταθερά πράγματα και πάνω στα οποία δομήθηκαν ολόκληροι πολιτισμοί. Και ξέρετε τι συμβαίνει με τα σφουγγάρια! Από ένα σημείο και μετά φουσκώνουν και δεν απορροφούν άλλο νερό! Έτσι, σήμερα η συνείδηση δεν έχει καταλήξει παρά ένας αμυντικός μηχανισμός, μια αμυντική λειτουργία (όχι επιθετική ώστε ο άνθρωπος να γνωρίσει μέσω της σκέψης του, όπως πρωτίστως ήταν, τη στιγμή που αναγνώριζε - και η αναγνώριση είναι σημάδι επίθεσης), που συνθέτει τα πράγματα και τις καταστάσεις γύρω μας (τις βάζει σε τάξη και τις αξιολογεί δηλαδή) και ειδοποιεί τον εγκέφαλο για όλα αυτά, που αναπλάθει τις «ειδήσεις» αυτά που θα δούμε, θα νοιώσουμε, θα καταλάβουμε και θα τα προσαρμόσει όπως θέλει αυτή (η συνείδηση, που μας έχει διαπλαστεί από τότε που είμαστε παιδιά, δηλαδή η ενεργούσα κοινή γνώμη), στα μέτρα και στα σταθμά που της (μας) έχουν επιβληθεί, και θα τα τακτοποιήσει σε κατηγορίες σαν βιβλία σε μια βιβλιοθήκη, θα τα αφήσει ελεύθερα σαν πρόβατα στα λιβάδια του μυαλού, λιβάδια που είναι κλεισμένα με κιγκλιδώματα που πάνω τους έχει χαραχθεί, με ένα προαιώνιο μαχαίρι, η άποψη της κοινωνίας για όλα αυτά, για σκέψεις, καταστάσεις, βιώματα, που ο εγκέφαλος μας θα καλεστεί στο εδώλιο για να ετυμηγορήσει τη στιγμή της κρίσης τους. Οι ένορκοι είναι πουλημένοι από νωρίς, είναι οι σταθερές απόψεις της κοινωνίας: «Καλό», «κακό», «ωφέλιμο», «βλαβερό». Η συνείδηση, ουσιαστικά, ενεργεί σαν αποτρεπτικός και ανασταλτικός παράγοντας στη ζωή μας, γεμίζοντας μας τύψεις και ανησυχίες για ό,τι σκεφτόμαστε, ζούμε ή είμαστε έτοιμοι να κάνουμε, ανησυχίες που στέκονται σαν σπουργίτια που τρέμουν, πάνω σε ένα δέντρο και στο κλαδί του, στον κορμό του δέντρου της ηθικής σαν ύπαρξης και σε ένα κλαδί του δέντρου της ηθικής, που είναι το κλαδί της κοινής γνώμης. Πρώτη μας σκέψη, ίσως χωρίς να την καταλαβαίνουμε, είναι αν αυτό που κάνουμε «είναι σωστό» - σε σχέση με τι; Δεύτερη μας σκέψη σίγουρα είναι το «τι θα πει ο κόσμος» - και πάλι, σε σχέση με τι; Οι επόμενες στη σειρά σκέψεις βασίζονται στις προτεραιότητες που θέτει ο καθένας στη ζωή του, και μπορεί να είναι συγκεκριμένα αγαπημένα μας πρόσωπα, η οικογένεια μας, ο χώρος της εργασίας μας, οτιδήποτε. Η κοινωνία θα ήθελε τον άνθρωπο να περπατά σε συγκεκριμένο δρόμο, έναν δρόμο που οδηγεί προς όφελος της (δείτε στο λεξικό σας τα λήμματα «ανιδιοτέλεια» και «αλτρουισμός» για περισσότερες σκέψεις), η συνείδηση είναι ο φύλακας του ανθρώπου τη στιγμή που αυτός σταματάει για λίγο το περπάτημα και αναρωτιέται αν μπορεί να πάρει έναν παράδρομο, να ακολουθήσει τη δική του κλίση και θέληση, να χαράξει τη δική του ρότα αδιαφορώντας για τις συνέπειες. Από τη στιγμή που η συνείδηση τον αποτρέπει και η κοινωνία δεν θέλει αυτόν να πάρει τον παράδρομο, από τη στιγμή που οι λίγοι που τον ακολουθούν γίνονται γνωστοί σαν «κακοί» άνθρωποι, όμως καταφέρνουν να δημιουργήσουν κάτι καινούριο, καταλαβαίνει κανείς πως δεν μπορεί να είναι σίγουρος για τίποτα από όσα υπάρχουν και συμβαίνουν γύρω του. Πως αυτό που μπορεί ο ίδιος να θεωρεί «καλό», να είναι θεμελιώδες «κακό» για κάποιο άλλο άτομο που αξιολογεί διαφορετικά, που έχει γαλουχηθεί σε διαφορετικό περιβάλλον, με διαφορετικούς ανθρώπους και διαφορετικές αξίες – τόσοι και τόσοι πολιτισμοί έχουν διαφορετικούς κώδικες ηθικής, τιμής και αξιών. Και εδώ θα φτιάξω άλλη μια μουντζούρα, θα δώσω άλλη μια σκέψη για όσους διαβάζουν, και θα δώσω και την απάντηση σε λίγο. Έδωσα έναν ορισμό της συνείδησης παραπάνω. Με αυτά στο μυαλό μας, που καταλήγουμε; Είναι καλό πράγμα η συνείδηση; Είναι κακό πράγμα; Χρειάζεται ή είναι άχρηστη; Λοιπόν, ο άνθρωπος που την ακολουθεί χωρίς αντιρρήσεις, που ακολουθεί την κοινή γνώμη της κοινωνίας, γίνεται το καλύτερο και πιο πειθήνιο όργανο της. Ενώ περπατούμε στο δρόμο, σε κάποια πλατεία, ας γυρίσουμε να κοιτάξουμε γύρω μας ποιοι ακολουθούν τη μόδα, ποιοι άνθρωποι θεωρούνται ευσεβείς και δεν έχουν κινηθεί ούτε εκατοστό, ούτε σπιθαμή από τη θέση τους κατά τη διάρκεια της ζωής τους, ποιους αποκαλούμε «πλαστικούς» ανθρώπους. Ας κοιτάξουμε και επίσης εκείνους που αδιαφορούν για όλα, που κάνουν του κεφαλιού τους, που δεν υπακούν σε τίποτα και σε κανέναν. Ας φέρω παραδείγματα: Ο καλός οικογενειάρχης, ο ευσεβής χριστιανός, ο νομοταγής πολίτης, αυτός που η κοινωνία και η κοινή γνώμη θα του κρεμάσει την ταμπέλα «καλός άνθρωπος» (ταμπέλα που θα του δώσουμε και εμείς, αφού θα έχουμε επηρεαστεί από την κοινή γνώμη, από τη συνείδηση μας) επειδή θα είναι άλλο ένα γρανάζι στη μηχανή της και ο μεθύστακας, ο ναρκομανής, ο αιμομίκτης, ο βιαστής, που θα ονομαστεί «παλιάνθρωπος» από την κοινωνία (κατ’ επέκταση και από την αγελαία συνείδηση μας…) και τα χρηστά της ήθη (ηθική, η Κίρκη της ανθρωπότητας) αφού δεν την βοηθά σε τίποτα… Αυτά τα δύο παραδείγματα είναι πολύ ακραία και μοιάζουν σαν τους δύο πόλους ενός μαγνήτη που έλκονται, αφού είναι νόμος της φυσικής πως τα ετερώνυμα έλκονται – ο μαγνήτης σε αυτή την περίπτωση, είναι η συνείδηση μας που θα πρέπει να αξιολογήσει πάνω σε σωστές βάσεις και τα δύο άκρα. Πόσο διαφορετικά θα σκεφτόμασταν για τα δύο αυτά πρότυπα αν όντως, σκεφτόμασταν διαφορετικά, μεγαλωμένοι μέσα σε διαφορετικά περιβάλλοντα! Να λοιπόν τι λέω εγώ: Δεν ξέρω αν η συνείδηση είναι ένα «καλό» ή «κακό» πράγμα. Ξέρω όμως, πως είναι χρήσιμη. Αν δεν υπήρχε, αν δεν υπήρχαν εκείνες οι τύψεις και οι διπλές σκέψεις, εκείνη η προσπάθεια του μυαλού μας να κρατήσει τα φτερά του κλειστά τη στιγμή που ο καθαρός ουρανός του προσφέρεται για αξέχαστες πτήσεις, δεν θα γνωρίζαμε την προσωπική μας εξέλιξη της σκέψης. Και τι εννοώ; Εναπόκειται στην οξυδέρκεια του καθενός μας, στην αντιληπτική του ικανότητα, στην απορροφητικότητα του εγκεφάλου του (θα έχει φουσκώσει το σφουγγάρι άραγε; ) και φυσικά στην δύναμη της αξιολόγησης του, στο κοφτερό ξίφος της κριτικής του σκέψης, για το πότε η συνείδηση του είναι χρήσιμη και πότε πρέπει να κλείνει τα αυτιά του μυαλού του σαν αυτιστικό παιδάκι και να ενεργεί χωρίς σκέψεις, ενστικτωδώς και μηχανικά. Ο μικρός άνθρωπος χρειάζεται τη σταθερότητα για να προκόψει, χρειάζεται τα μέτρα και τα σταθμά της κοινωνίας. Ο χαώδης άνθρωπος αδιαφορεί για τη σταθερότητα και την υδαρότητα των καταστάσεων, οδηγείται στην καταστροφή και δεν τον ενδιαφέρει. Ο ανώτερος άνθρωπος ισορροπεί σε μια λεπίδα πάνω από μια άβυσσο και είναι αρκετά ψηλός σε ανάστημα για να τη βλέπει καθαρά. Που τον οδηγεί η λεπίδα; Μάλλον στο μεγαλείο του. Αλλά προς το παρόν, πρέπει να σκέφτεται, να προσέχει και να ισορροπεί.