Oi Ellines sta tourkika sxolika biblia

[Ptolemy]

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ

...Οι Ρωμιοί ζούσαν ευτυχισμένοι απολαμβάνοντας τα ειδικά προνόμιά τους. 'Ηταν πλούσιοι και ζούσαν, σχεδόν ανεξάρτητοι, καλύτερα ακόμα και από τους (κυρίαρχους) Τούρκους. Αλλά οι ξένες δυτικές δυνάμεις τους εξώθησαν σε μια εξέγερση. Τελικά η ανταρσία κατεστάλη, αλλά με την καταστροφή στο Ναβαρίνο οι ξένες δυνάμεις δημιούργησαν ένα κράτος το οποίο θα είναι πλέον κάτω από την προστασία της Δύσης...


Τα σχολικά εγχειρίδια είναι συνήθως ένας δείκτης των κρατικών απόψεων. Στην Τουρκία ο όρος «επίσημη ιστορία» χρησιμοποιείται ευρέως για την ερμηνεία του παρελθόντος αλλά έμμεσα και του παρόντος, όπως εκφράζεται από τις εκάστοτε πολιτικά κυρίαρχες δυνάμεις. Υπάρχουν ιστορικοί οι οποίοι -αν και οι ίδιοι αυτό δεν το αποδέχονται- υπηρετούν πολιτικές σκοπιμότητες.


Ο τρόπος που παρουσιάζονται οι Ελληνες, η Ελλάδα και οι ελληνοτουρκικές σχέσεις σ' αυτά τα σχολικά βιβλία, μας αποκαλύπτει εν μέρει τον τρόπο σκέψης της «άλλης» πλευράς αλλά και την εικόνα που θέλει να παρουσιάσει η επίσημη Τουρκία σχετικά με την τοποθέτησή της σ' αυτό το διμερές και διεθνές θέμα, στα ελληνοτουρκικά. Μια επισκόπηση της πορείας των εγχειριδίων αποκαλύπτει ενδιαφέρουσες τάσεις.



Γενικές αλλαγές στα σχολικά εγχειρίδια

Το πρώτο που πρέπει να επισημανθεί είναι ότι διαχρονικά τα εγχειρίδια δεν παρουσιάζουν μια στατική και επαναλαμβανόμενη θέση. Οι πολιτικές, οι πολιτισμικές και οι ιδεολογικές αλλαγές αντικατοπτρίζονται και στην παιδεία, βεβαίως πάντα με κάποια χρονική υστέρηση και μέσα στο πλαίσιο της συνέχισης του ενιαίου κράτους. Η σύγχρονη Τουρκία στο χώρο της ιστορίας όπως και στα σχολικά εγχειρίδια παρουσίασε γενικά τέσσερις τάσεις:


1. Στη δεκαετία του τριάντα κυριαρχεί, εμπνευσμένη από τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, η «Τουρκική Ιστορική Θέση», όπου γίνεται μια προσπάθεια να ανυψωθεί το ηθικό του έθνους προσδίδοντας στους Τούρκους σχεδόν όλους τους πολιτισμούς, ακόμα και της Ιωνίας. Υποβιβάζεται η ιστορία της Οθωμανικής κληρονομιάς και του Ισλάμ.

2. Στη δεκαετία του πενήντα, με τη μετάβαση στο πολυκομματικό σύστημα διακυβέρνησης, τονίζονται τα δημοκρατικά (κοινοβουλευτικά) ιδεώδη και γίνεται πιο αισθητή η ιστορία της αυτοκρατορίας και της θρησκείας της χώρας.

3. Το 1977 εμφανίζονται τα σχολικά βιβλία στα οποία υποστηρίζεται η «Τουρκο-ισλαμική Θέση», μια από τις επικρατέστερες ιδεολογίες στη σύγχρονη Τουρκία που τονίζει αυτές τις δύο ιδιότητες, τον τουρκισμό και το Ισλάμ σαν τα βασικά συστατικά του έθνους.

4.Μετά την πρόσφατη παρέμβαση των στρατιωτικών (2/1997) επίκειται εκ νέου μια βασική αλλαγή: θα τονιστεί, λέγεται, η κοσμική πορεία και επιλογή της σύγχρονης Τουρκίας (με κατάργηση των θρησκευτικών σχολίων κ.λπ.). Η προσπάθεια είναι έκδηλη: η παιδεία ρυθμίζεται για να εξυπηρετήσει πολιτικές και επίκαιρες σκοπιμότητες και επιλογές.


Η εικόνα όμως των Ελλήνων μεταβάλλεται σχεδόν ανεξάρτητα από αυτές τις μεταλλαγές ακολουθώντας άλλες «ανάγκες». Στην εποχή της ελληνοτουρκικής προσέγγισης Βενιζέλου-Ατατούρκ, γίνεται μια προσπάθεια αποφυγής των αρνητικών αναφορών στους 'Ελληνες. Με το Κυπριακό, ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1960, αλλά ειδικά μετά την εισβολή, η Ελλάδα παρουσιάζεται σαν μια χώρα που είναι εχθρική προς της Τουρκία. Τελικά, μια αισθητή βελτίωση των τουρκικών σχολικών βιβλίων σχετικά με τους 'Ελληνες παρατηρείται το 1994, όπου αφαιρούνται πολλές αρνητικές αναφορές στους γείτονες, διατηρώντας όμως τις βασικές δομικές αδυναμίες της τουρκικής ιστοριογραφίας. Ας δούμε όμως τις ιδιαιτερότητες λεπτομερέστερα.



Οι Αρχαίοι Ελληνες

Μετά το 1994 φαίνεται ότι εγκαταλείπεται και εξαλείφεται από τα εγχειρίδια το ιδεολόγημα ότι οι (αρχαίοι; ) Τούρκοι δημιούργησαν τον αιγαιοπελαγίτικο πολιτισμό. (Πάντως τα τελευταία χρόνια οι Πομάκοι χαρακτηρίζονται σαν Τούρκοι). Οι αρχαίες φυλές που εισέρχονται στην Ελλάδα το 1200 π.Χ. δεν αποκαλούνται πλέον «βάρβαρες». Η κλασική περίοδος της αρχαίας Ελλάδας παρουσιάζεται αρκετά αντικειμενικά. Οι μαθητές διαβάζουν, πολύ συνοπτικά, για την κοινωνική οργάνωση των αρχαίων πόλεων, για τους Αχαιούς και τους Δωριείς, για τους θεούς του Ολύμπου, για τους Ολυμπιακούς αγώνες, για τον 'Ομηρο, τα έπη του και για τους τραγωδούς.


Πάντως οι 'Ιωνες συνεχίζουν να αποτελούν κάποιο σοβαρό πρόβλημα. 'Ενας αρχαίος ελληνικός πολιτισμός που μέχρι και σήμερα κάνει αισθητή την παρουσία του πάνω στα τουρκικά εδάφη, φαίνεται να προκαλεί κάποια ανασφάλεια σχετικά με τα κυριαρχικά δικαιώματα της Τουρκίας. Η λύση που δίνουν οι ιστορικοί είναι η άρνηση της ελληνικότητας των Ιώνων. Οι 'Ιωνες παρουσιάζονται σαν ένας πολιτισμός της Ανατολίας (Μικράς Ασίας) που βρίσκεται σε αντιπαράθεση με τον πολιτισμό της απέναντι όχθης, τον ελληνικό. Σε ένα σχολικό βιβλίο του λυκείου, για παράδειγμα, διαβάζουμε: «Αυτός ο πολιτισμός της Ανατολίας που αποτέλεσε ένα παράδειγμα μίμησης για την Δύση, για καθαρά συναισθηματικούς λόγους θεωρήθηκε ελληνικός» (1). Η γλώσσα που χρησιμοποίησαν οι 'Ιωνες συστηματικά αποσιωπάται.


Πρέπει να τονιστεί όμως ότι ο τρόπος που παρουσιάζονται γενικά οι «αρχαίοι», δίνει στους μαθητές την εντύπωση ότι οι 'Ελληνες δεν έχουν καμμία σχέση με τους νεοέλληνες. 'Ηδη αυτό εκφράζεται σαφέστατα όταν τα βιβλία αναφέρονται στη σύγχρονη εποχή και στους 'Ελληνες του 1821, οι οποίοι αποκαλούνται Ρωμιοί. Στην τουρκική ιστοριογραφία χρησιμοποιούνται διαφορετικές εκφράσεις όταν επιβάλλεται να αναφερθεί μια ομάδα ανθρώπων που στην Ελλάδα χωρίς δισταγμό θα αποκαλούσαμε «'Ελληνες»: 'Ελληνας (Yunan), Ρωμιός (Rum), Γραικός (Grek), Hellen, Βυζαντινός, Ανατολικορωμαίος, Χριστιανός κ.α. Η σημασία αυτών των επιθέτων είναι συγκεχυμένη. Γενικά,, όσοι δεν είναι πολίτες της σύγχρονης Ελλάδας είναι «Ρωμιοί» (όπως Ρωμιοί της Κων/πολης, της Κύπρου, της Αμερικής).. Οι αρχαίοι μπορεί να είναι Grek ή Hellen, αλλά και Yunan. Οι σημερινοί γείτονες είναι σχεδόν πάντα Yunan, εκτός αν κάποιος θέλει να φανεί πιο «ευγενικός» και τότε μπορεί να πει Hellen! Οι Βυζαντινοί σχεδόν ποτέ δεν είναι Yunan. Ακόμα μπορεί κανείς να δει ότι αυτοί οι ελληνόφωνες μιλούσαν ελληνικά, γραικικά, ρωμαίικα, Yunan-ικά! Η όλη σύγχυση πηγάζει από κάποια ανάγκη αναίρεσης της ιδέας της διαχρονικότητας του «ελληνικού έθνους».



Οι Βυζαντινοί

Το Βυζάντιο φαντάζει με την απουσία του. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία κληρονόμησε τα εδάφη, πολλές από τις κοινωνικές λειτουργίες (νομοθεσία, δημοσιονομικό σύστημα κ.λπ.) αλλά και τους πληθυσμούς της χριστιανικής Ανατολικής Ρώμης. Τα τουρκικά φύλα έζησαν στη Μικρά Ασία με τους αυτόχθονες για πολλούς αιώνες. Παρόλα αυτά, τα σχολικά βιβλία της σύγχρονης Τουρκίας αφιερώνουν ελάχιστες φράσεις στο Βυζάντιο και μόνο σε συνάρτηση με ορισμένες στρατιωτικές συγκρούσεις και πολιτικής σημασίας αφετηρίες. Η χιλιετής και συγκριτικά πρόσφατη ιστορία της βυζαντινής αυτοκρατορίας παρουσιάζεται να έχει μια σαφώς υποδεέστερη σημασία σε σχέση με άλλους πολιτισμούς της Μικράς Ασίας όπως των Χετταίων, Λυδίων και Φρυγών.



Οι Νεοέλληνες

Οι νεοέλληνες έρχονται στο προσκήνιο βασικά με την «ελληνική ανταρσία» του 1821 και την «εισβολή της Σμύρνης» του 1919. Και στις δύο περιπτώσεις η ελληνική πλευρά κατηγορείται. Η Ελληνική Επανάσταση αποτελεί ένα «πρόβλημα» για την εικόνα που θέλει να προσδώσει η τουρκική ιστοριογραφία στο παρελθόν των Τούρκων. Η εθνική ερμηνεία της ιστορίας παρουσιάζει τους Οθωμανούς σαν καλούς και δίκαιους κυβερνήτες. Αλλά η επανάσταση φαίνεται να διαψεύδει την «μεγαλοψυχία» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. 'Έτσι πλάθεται μια εθνική ερμηνεία του παρελθόντος:


Οι Ρωμιοί ζούσαν ευτυχισμένοι απολαμβάνοντας τα ειδικά προνόμιά τους. 'Ηταν πλούσιοι και ζούσαν, σχεδόν ανεξάρτητοι, καλύτερα ακόμα και από τους (κυρίαρχους) Τούρκους. Αλλά οι ξένες δυτικές δυνάμεις τους εξώθησαν σε μια εξέγερση. Τελικά η ανταρσία κατεστάλη, αλλά με την καταστροφή στο Ναβαρίνο οι ξένες δυνάμεις δημιούργησαν ένα κράτος το οποίο θα είναι πλέον κάτω από την προστασία της Δύσης. Οι 'Ελληνες επίσης παρουσιάζονται σαν αιώνιοι θιασώτες της Μεγάλης Ιδέας (η οποία στην Τουρκία είναι πολύ γνωστή σαν «Μεγκάλο Ιντέα»). Ο Πατριάρχης θεωρείται ένας από τους πρωτεργάτες της Φιλικής Εταιρείας, η οποία αναχρονιστικά σχεδόν πάντα αποκαλείται Εθνική Εταιρεία.


'Ολα αυτά αναφέρονται πολύ συνοπτικά στα σχολικά βιβλία, μέσα σε τρεις-τέσσερις παραγράφους. 'Οταν εξιστορούνται οι επαναστάσεις στα Βαλκάνια βάλλεται έμμεσα και η Γαλλική Επανάσταση η οποία παρουσιάζεται να είναι ο φορέας των εθνικιστικών κινημάτων, τα οποία με τη σειρά τους συντέλεσαν στο διαμελισμό του οθωμανικού κράτους. Από τους ήρωες της επανάστασης αναφέρονται μόνο ο Α. Υψηλάντης και κάποτε ο Ι. Καποδίστριας (σαν όργανα του τσάρου).


Αλλά οι αλλαγές που παρουσιάζουν τα εγχειρίδια μετά το 1994 είναι σημαντικές. Αρνητικές φράσεις που επισημάνθηκαν το 1989 έχουν αφαιρεθεί (2). Οι 'Ελληνες του εικοσιένα, με αναφορά στην κατάληψη της Τρίπολης, δεν παρουσιάζονται σαν «ικανοί να σκοτώνουν ακόμα και βρέφη μέσα στις κούνιες τους», ούτε σαν «μιγάδες» που δεν έχουν καμμιά σχέση με τους αρχαίους 'Ελληνες. Επίσης δεν αναφέρονται ο ρόλος και ο απαγχονισμός του Πατριάρχη το 1821.

Οι νεοέλληνες που εισβάλλουν στη Σμύρνη το 1919 παρουσιάζονται βίαιοι. Σκοτώνουν άμαχους και προσβάλλουν και πληγώνουν την υπόληψη του τουρκικού στοιχείου. Κατά την υποχώρησή τους οι «'Ελληνες» καίνε χωριά και πόλεις. Η προέλαση του ελληνικού στρατού προς την 'Αγκυρα γίνεται αντιληπτή από τους μαθητές σαν μια επιβεβαίωση της πρόθεσης για την επανίδρυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (της Μεγάλης Ιδέας). 'Ετσι ερμηνεύεται και το πραξικόπημα του 1974 κατά του Μακαρίου: σαν μια επεκτατική πολιτική παρά τα συμφωνηθέντα. Πάντως μετά το 1994 το ύφος και οι εκφράσεις κατά των Ελλήνων είναι σαφώς ηπιότερες. Ιδιαίτερα μια αναφορά στα ελληνικά νησιά του Αιγαίου, με αιχμές ότι κακώς παραχωρήθηκαν το 1947 μια και ήταν τόσο κοντά στα Τουρκικά παράλια, δεν υπάρχει στα νέα βιβλία.



Μερικά Συμπεράσματα

Η ανεπάρκεια αυτών τον σχολικών βιβλίων είναι αυταπόδεικτη. Οι Ελληνες σ' αυτά παρουσιάζονται πολύ «διαφορετικά» από σχεδόν οποιαδήποτε άλλη εθνική ιστοριογραφία. Η έκθεση των ελλείψεων, των παραλείψεων και των παραποιήσεων αποτελεί μια σχετική εύκολη άσκηση που δεν συνεισφέρει όμως και πολλά στην κατανόηση της «άλλης» πλευράς. Σημασία έχει ποιές σκέψεις, ποιές κοινωνικοψυχολογικές σκοπιμότητες κρύβονται πίσω από αυτές τις εικόνες των Ελλήνων. Σαν ένα γενικό πόρισμα θα μπορούσαν να αναφερθούν τα εξής:


1. Τα σχολικά βιβλία αλλάζουν. Δεν υπάρχει μια στατική τουρκική κοινωνία, αλλά μια μεταβαλλόμενη. Η κριτική των βιβλίων, που ασκήθηκε τα τελευταία χρόνια στην Τουρκία, επέφερε ορισμένα -αν και περιορισμένα- θετικά αποτελέσματα. Πολλές αρνητικές αναφορές στους 'Ελληνες αφαιρέθηκαν. Η κριτική της διεθνούς κοινότητας σαφώς συνέβαλε σ' αυτές τις αλλαγές.

2. Μια αποδόμηση της όλης τοποθέτησης σχετικά με την ερμηνεία των αρχαίων και σύγχρονων Ελλήνων αποκαλύπτει μια βαθιά ανασφάλεια της γειτονικής χώρας σχετικά με τα κυριαρχικά της δικαιώματα. 'Ολη η προσπάθεια συνίσταται στο να αποδειχθεί η νομιμότητα του τουρκικού εθνικού χώρου. Οι 'Ιωνες δεν είναι οι πρόγονοι των γειτόνων, οι Βυζαντινοί σχεδόν δεν υπήρξαν, η Δύση κακώς υποστηρίζει τους νεοέλληνες που εμφανίζονται να ασκούν μόνιμα μια επεκτατική πολιτική κατά της Τουρκίας ακολουθώντας την Μεγάλη Ιδέα. Τα εγχειρίδια παρουσιάζουν τους Τούρκους να φέρονται πάντα καλά στους γείτονές τους.

3. Η όλη επιχειρηματολογία θυμίζει τα ιδεολογήματα της εποχής των Βαλκανικών πολέμων. 'Ενας φόβος που πηγάζει από την ενδόμυχη αποδοχή των «ιστορικών δικαίων» και από υποτιθέμενες εδαφικές διεκδικήσεις που βασίζονται σε «απογόνους» φαίνεται να είναι η αφετηρία μιας εθνικής καχυποψίας, αν όχι μιας παράνοιας, κατά των Ελλήνων. Αυτός ο φόβος φαίνεται να βασίζεται σε μια απηρχαιωμένη έννοια κυριαρχίας, αλλά που κάπου μπορεί να ενισχύεται και από ορισμένες τοποθετήσεις που κατά καιρούς ακούγονται μέσα στην ελληνική κοινότητα. (3)


Τελικά, τα σχολικά βιβλία όχι μόνο μπορούν να δώσουν σημαντικά στοιχεία για τις αντιλήψεις των χωρών, αλλά και να υποδείξουν προς ποιά κατεύθυνση θα έπρεπε να κινηθούν οι δυνάμεις που επιθυμούν να υπερβούν την καχυποψία μεταξύ των δύο χωρών.

--------------------------------


(1) Για λεπτομέρειες βλ.: Η. Μήλλας, α) «Τί Γράφουν τα Τουρκικά Σχολικά Βιβλία για την Ελλάδα και τα Ελληνικά για την Τουρκία», Ελευθεροτυπία, 24/2/1988. β) «History Textbooks in Greece and Turkey», History Workshop, Autumn 1991. γ) «Greeks in Turkish Textbooks», πρακτικά συνεδρίου The History Foundation of Turkey, 8/6/1995, Κων/πολης.

(2) Βλ. : Η. Millas, Tencere Dibin Kara, Kavram, Istanbul, 1989.

(3) Π.χ. στο ελληνικό σχολικό βιβλίο ιστορίας της Ε` δημοτικού (σ.200-201), ακόμα και σήμερα παρουσιάζεται η «συζήτηση στην τάξη για την πίστη και την ελπίδα του λαού μας» που περιλαμβάνει τον μύθο του μαρμαρωμένου βασιλιά ο οποίος «θα μπεί στην Πόλη κυνηγώντας τους Τούρκους, και θα γίνει μεγάλος σκοτωμός που θα κολυμπήσει το μοσκάρι στο αίμα» .


http://www.e21.gr/